مقدمه
خدمت به خلق امری است پسندیده و مقبول اما آنچه ارزش آن را بالا می برد و یا از آن می کاهد، انگیزه و نیت هایی است که خدمت بر اساس آنها شکل می گیرد. برخی؛ هدف و انگیزه خدمت شان، نوعدوستی و انسان گرایی بوده و اینان بر این باورند که خدمت مرز، نژاد، عقیده و ایمان و… را نمی شناسد، بلکه هر جا انسانی یافت شود که می توان به او خدمت کرد باید به سراغش رفت. صاحبان این تفکر، اصل خدمت را ملاک و معیار می گیرند اما به متعلق آن کاری ندارد. البته این تفکر در حد خودش درخور ستایش است اما کامل نیست. انگیزه برخی دیگر از مردم در خدمت رسانی، یک نوع داد و ستد است. در این بینش محور خدمت جلب خدمتگزاری است و از ارزشی بالا برخوردار نیست، زیرا نه انگیزه مردمی در آن وجود دارد و نه احساس نوعدوستی. اینان خدمت می کنند تا به نام و نانی برسند و شهرت و مقامی بدست آورند عشق و علاقه به خدمت ندارند بلکه انگیزه اساسی آنان مقاصد اجتماعی و دنیایی است برخی از افقی بالا به انسانها می نگرند در بینش آنان همه مردم «عیال» خداوند هستند. خدمت به خلق در تفکر و اندیشه اینان نوعی عبادت و تقرب به پروردگار است. به عقیده ایشان تنها مفید بودن عمل کافی نیست، بلکه باید فاعل نیز نیت و هدف خیرخواهانه داشته باشد تا ثمره این حرکت خیرخواهانه، آنان را از منزل خودخواهی و هواپرستی خارج کند و به منزل صفا و اخلاص برساند. به همین جهت در فرهنگ دینی عمل و خدمتی مایه ارزش و عامل کمال آدمی است که انگیزه انجامش قرب و رضایت خداوند باشد. خدمت رسانی دارای حیطه ای وسیع و ابعاد گسترده ای است که در این مقاله به اهم آنها اشاره می گردد.
-خدمت رسانی اعتقادی، عبادی
اساسی ترین و انسانی ترین ویژگی در مکتب اسلام ایمان قلبی و عملی او به خداوند بلندمرتبه است و خداوند تبارک و تعالی از این طریق یعنی در پرتو اعتقاد و التزام عملی و رفتار شایسته خدمتگزاران، محبت آنان را در دل مردم می نشاند و با تکیه بر تعالیم اسلامی به روشنی می توان دریافت که یک خدمتگزار در برآورده کردن نیازهای مردم، باید ایمان به خدا داشته باشد و بداند که رفع حاجت یک مسلمان، رحمتی است از سوی خداوند که این رحمت شامل هر کسی نمی شود (گنجینه آداب اسلامی: ص ۸۶).
در قرآن کریم آمده است: «و لقد بعثنا فی کلّ امّه رسولا ان اعبدوا الله و اجتنبوا الطّاغوت»تحقیقا ما در هر امتی رسولی را برانگیختیم که: «خدای یکتا را بپرستید و از طاغوت اجتناب کنید» (نحل/۳۶).
در آیه فوق محتوای دعوت همه رسولان چنین عنوان شده است که :« خدای یکتا را بپرستید و از طاغوت اجتناب کنید. چرا که اگر پایه های توحید محکم نشود، و طاغوت ها از جوامع انسانی و محیط افکار طرد نگردند، هیچ برنامه اصلاحی قابل پیاده کردن نیست (تفسیر نمونه: ج ۲، ص ۵۶۷).
علامه طباطبایی در المیزان آورده است: مساله بعثت رسول، امری است که اختصاص به امتی ندارد، بلکه سنتی است که در تمامی مردم و اقوام جریان می یابد و ملاکش هم احتیاج است، و خدا به حاجات بندگان خود واقف است. (تفسیر المیزان: ج ۱۲، ص ۳۵۳).
خداوند در آیه دیگر چنین می فرماید: «و لقد ارسلنا موسی بآیاتنا ان اخرج قومک من الظلمات الی النّور و ذکرهم بأیّام الله إنّ فی ذلک لآیات لکل صبّار شکور» : (ما موسی را با آیات و معجزات خود فرستادیم (و دستور دادیم: )قومت را از ظلمات به نور بیرون آر! و «ایّام الله» را به آنان یاد آور! در این، نشانه هایی است برای هر صبرکننده شکرگزار) (ابراهیم/۵).
علامه طباطبائی در المیزان این آیه را این گونه تفسیر نموده است: از آنجایی که گفتار در این سوره، بر اساس مساله انذار مردم و ترساندن از عزت خدای تعالی (استوار گشته) بود لذا مناسب بود که خدا روشن ترین مصداق و مظهر عزت خود در میان انبیاء را شاهد مثال بیاورد و آن داستان رسالت موسی (ع) و معجزات او برای هدایت مردمش بود (تفسیر المیزان : ج ۱۲، ص ۲۶).
از سوی دیگر اسلام از بعد عبادی به ساختن اماکن فرهنگی و عبادی به ویژه مسجد عنایت خاص دارد. نخستین گامی که پیامبر در آماده سازی زیرساخت مدینه نبوی برداشت تاسیس مسجد به عنوان پایگاه ارتباط خدا و خلق و مرکز رسیدگی به امور دنیا و آخرت و ارائه خدمت به مردم بود. آیات و روایات متعدد، مسلمانان را به ایجاد پایگاههای فرهنگی و ساختن مراکز عبادی و تعمیر آن، ترغیب نموده که در اینجا به گوشه ای از آن روایات پرداخته می شود.
تاسیس مسجد از مصادیق روشن باقیات صالحات است و پیامبر (ص) در این باره فرمود: آنچه از کارها و نیکی های مومن پس از مرگش به او می رسد، دانشی است که آن را منتشر کرده و فرزند صالح و نیز مصحف قرآنی که از خود بر جای گذاشته یا مسجدی که ساخته است (الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر: ج ۱، ص ۳۸۲).
مکان مسجد، از صدر اسلام تاکنون مورد احترام و تقدسی انسان هاست. در چنین مکانی است که کلیه اقشار مردم با همدیگر ارتباط دارند و ضمن اینکه خود را به زینت عبادت مزین می کنند، بلکه از طرفی هم از حال و احوال یکدیگر باخبر شده و در جهت همدلی و همیاری و خدمت به یکدیگر از خود تلاش و همت نشان داده و به خرج می دهند، لذا این مکان مناسب انجام امور خدمت رسانی به حساب می آید.
-خدمت رسانی اقتصادی
اسلام، مال و ثروت(نعمت مادی) را مایه استواری جامعه و به مثابه ستون فقرات جامعه انسانی می داند و فرد یا گروهی که فاقد مال هستند، از آن جهت فقیرند که ستون فقرات اقتصادی آنها شکسته و قوام و مقاومت ندارند، از همین رو قرآن کریم به مال اهمیت داده و آن را مایه و پایه قوام و قیام انسان ها دانسته است. مال به منزله خون در عروق جامعه است و نباید در آن هرگونه تصرف ناصواب را روا داشت و نباید آن را در اختیار سفیهان و بی خردان قرار داد تا در آن مسرفانه تصرف کنند (مفاتیح الحیاه: ص ۵۷۱).
از جمله موارد دیگر کمک و خدمت اقتصادی، برطرف نمودن نیازهای معیشتی نیازمندان است. بسیاری مردم محروم، از تهیه قوت خود با مشکل مواجه هستند. لذا خدمت به آنان جهت تامین مایحتاج غذایی و زندگی آنان از نظر اسلام مورد تأکید می باشد. خداوند در مدح و تمجید دوستان و محبین خود که اهل نثار و ایثار و بخشش هستند می فرماید: «و یطعمون الطّعام علی حبّه مسکینا و یتیما و اسیرا*إنّما نطعمکم لوجه الله لا نرید منکم جزاء و لا شکورا» : (بر اساس محبت به خدا، به نیازمندان غذا میدهند و خوردنی را با وجود دوست داشتن آن به بینوا و یتیم و اسیر می خوراند و غذای خود را با اینکه به آن علاقه و نیاز دارند، به «مسکین» و «یتیم» و «اسیر» می دهند و می گویند: ما شما را بخاطر خدا اطعام می کنیم، و هیچ پاداش و سپاسی از شما نمی خواهیم) (انسان/۹-۸).
چون خداوند اراده نمود تا حسن نیت را به کسانی که سزاوار محبت و حسن صحبت و معاشرت هستند بیان کند خودش را مقدم نمود؛ زیرا که خدای تعالی سزاوارترین کس به حسن نیت و بذل خدمت است و راه حسن نیت با خودش را بیان نمود تا اینکه بندگی برای خود را خالص گرداند و شرک در عبودیت را نفی نماید زیرا در اینجا منحصر به همان دو چیز است و اما طریق حسن عمل را نسبت به غیر خدا را مطلق گذاشت چون راه آن منحصر در امر مخصوصی نیست و کسانی که مستحق خدمت هستند بر حسن ترتیب آنها در استحقاق نامشان را ذکر فرمود (بیان السعاده فی مقامات العباده : ج ۴، ص ۶۰).
عبدالله بن ابی الصلت به نقل از مردی از اهل بلخ، در سفر امام رضا (ع) به خراسان، همراه ایشان بودم. روزی دستور داد برایش سفره بگسترانند و همه غلامان خود را از سیاه گرفته تا دیگران بر سفره گرد آورد. عرض کردم: قربانت گردم کاش، سفره ایشان را جدا می کردی امام فرمود: «دست بردار. خداوند تبارک و تعالی، یکی است و پدر و مادر هم یکی و پاداش به اعمال است» (اهل البیت فی القرآن و الحدیث: ص ۱۵۶).
رسول خدا در بیان اهمیت این موضوع می فرماید: کسی که حاجتی را از برادر مؤمن خود برآورد مانند کسی است که در همه دوران زندگی خود به خداوند خدمت کرده است (ارشاد القلوب الی الصواب: ص ۱۴۸).
مولای متقیان علی (ع) همواره به کارگزاران خود رسیدگی به فقیران و نیازمندان را سفارش می کردند. از جمله به قثم بن عباس نوشته اند: «… در مال خدا (اموال عمومی) که نزد تو فراهم آمده بنگر و آنها را به افراد عیال وار و گرسنه که نزد تو هستند بده، بخصوص آنان که دست تهی تر داشته و بینواترند» (نهج البلاغه: نامه ۶۸، ص ۶۰۹).
محور دیگر خدمت رسانی اقتصادی به دیگران، انفاق می باشد. در نصوص دینی انفاق، جلوگیری از انباشتن مال از راه پراکنده نمودن آن میان مردمان و نیز هزینه گذاری و زمینه سازی برای دسترسی همه به آن و به نوعی همسان کردن زندگی هاست. خداوند در آیات فراوانی امر به انفاق نموده و از ما خواسته است تا با مصرف و هزینه نمودن بخشی از اموالمان و امکاناتمان در خدمت دیگران و امداد آنان کوشا باشیم (نهضت خدمت رسانی در نگاه قرا« و سیره معصومین (ع) : ص ۱۳۰).
« یا ایّها الّذین آمنوا انفقوا من طیّبات ما کسبتم و ممّا اخرجنا لکم من الأرض … » : (ای کسانی که ایمان آورده اید! از قسمت های پاکیزه اموالی که (از طریق تجارت) به دست آورده اید، و از آنچه از زمین برای شما خارج ساخته ایم (از منابع و معادن و درختان و گیاهان) انفاق کنید! و برای انفاق، به سراغ قسمتهای ناپاک نروید در حالیکه خود شما، (به هنگام پذیرش اموال) حاضر نیستید آنها را بپذیرید مگر از روی اغماض و کراهت! و بدانید خداوند، بی نیاز و شایسته ستایش است)(بقره/ ۲۶۷).
این آیه درباره کسانی نازل گردید که به هنگام انفاق خرماهای خشک و کم گوشت و نامرغوب را با خرمای خوب مخلوط می کردند و بعد انفاق می نمودند به آنها دستور داده شد از این کار بپرهیزید. در حقیقت آیه به نکته لطیفی اشاره می کند که انفاق در راه خدا، یک طرفش مومنان نیازمند، و طرف دیگر خدا و با این حال اگر اموال پست و بی ارزش انتخاب شود، از یک سو تحقیری ممکن است نسبت به نیازمندان باشد زیرا احتمال دارد علی رغم تهیدستی مقام بلندی از نظر ایمان و انسانیت داشته باشند و روحشان آزرده شود و از سوی دیگر سوء ادبی است نسبت به مقام شامخ پروردگار(تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین: ج ۲، ص ۱۲۶).
امام سجاد (ع) در مناجات خود اینگونه بیان نمودند: و آنان را توفیق ده که سنت تو را بر پای دارند و آداب نیکوی تو را فرا گیرند. ناتوانان خود را یاری کنند و حاجت ایشان را برآورند بیماران را عیادت کنند. طالبان راه حق را راهنمایی نمایند و مشورت جوی را خیرخواه باشند و بازگشته از سفر را دیدن کنند و راز همگان را پنهان دارند و عیب آنان را بپوشند و به یاری ستمدیدگان برخیزند و در رخت و کالا مساوات را رعایت کنند. احسان خود را از دیگران دریغ ندارند و آنچه باید ببخشند پیش از سوال ببخشند(صحیفه سجادیه).
-توزیع عادلانه ثروت
مصداق دیگری از خدمت رسانی در حوزه اقتصاد، توزیع عادلانه ثروت است. اسلام رعایت عدالت در توزیع منابع و ثروت را مورد اهمیت قرار داده تا از انباشت مال و مصرف بی رویه آنها جلوگیری به عمل آید و همگان از مواهب الهی آن بهره مند گردند. از موارد توزیع عادلانه ثروت، درآمدهای عمومی مانند زکات، خمس، مالیات و مانند آن است که به تعبیری ثروت های عمومی به شمار می آیند و نگهداری آن بر عهده نظام اسلامی است. در فرهنگ اسلامی به اموال بیت المال و ثروت های عمومی و نگهداری و کیفیت هزینه کردن آن، اهتمام زیادی شده استت و پیشوایان معصوم درباره اهمیت و تقسیم عادلانه اموال عمومی تأکید زیادی نمودند(مفاتیح الحیاه: ص ۶۱۹).
امام علی (ع) در عهدنامه خود به مالک اشتر علت اهتمام و دقت در صرف اموال بیت المال را شرکت و سهامداری عمومی دانسته و می فرماید: (… بپرهیز از اینکه چیزی را که همه مردم در آن سهیم اند به خود و کسانی خاص اختصاص دهی و در اختیار آنان بگذاری) (نهج البلاغه: نامه ۵۳، ص ۵۷۹).
در جامعه کنونی وجود مشکلات مالی عدیده در بین اقشار ضعیف، باعث شده است که این اقشار در رفع نیازها و حاجت های خود توانمند نبوده، لذا برای حل و فصل این مشکل انجام دادن خدماتی همچون قرض و دستگیری مالی، وام دادن و کمک های پولی می باشد. در جامعه ایمانی، مؤمنین باید خدمتگزار یکدیگر بوده و با همراهی و کمک، پریشانی و نابسامانی در سطح جامعه را برطرف کنند. خداوند باری تعالی در آیات چند، وام دادن و قرض الحسنه را از مومنین خواسته و به آن توصیه نموده و می فرماید: «من ذا الّذی یقرض الله قرضا حسنا فیضاعفه له و له اجر کریم»: (کیست که به صورتی نیکو به خدا وام دهد تا خداوند نیز آن را برای او دو چندان کند و مزدی کریمانه بهره وی سازد؟ )(حدید/۱۱؛ بقره/۲۴۵؛مائده/۱۲؛ تغابن/۱۷؛ مزمل/۲۰).
امام علی (ع) در این باره می فرماید: «ایمان خود را با صدقه دادن و اموالتان را با زکات دادن نگاه دارید و امواج بلا را با دعا از خود برانید» (نهج البلاغه: حکمت ۱۴۶، ص ۶۵۹).
-خدمت رسانی اجتماعی
زندگی اجتماعی اصولا چیزی جز ارائه خدمات متقابل بین گروه های متفاوت جامعه نیست. هرچه ارتباط ببین انسان ها بیشتر و گسترده تر و نزدیک تر شود، زمینه ارائه خدمات بهتر و بیشتری پدید می آید. تامین هر کدام از نیازهای، حوائج واقعی انسان ها، خدمت است و مراقبت و پاسداری از جان و مال و آزادی و استقلال و آبروی مردم در زندگی فردی و اجتماعی از خدمات متقابل انسان ها به یکدیگر است.
یکی از خدمات متقابل انسان ها به یکدیگر در بحث خدمت رسانی اجتماعی می توان به احسان و نیکی اشاره نموده که قرآن کریم در این رابطه می فرماید: «و احسنوا انّ الله یحبّ المحسنین» : (نیکی کنید و بدانید که خداوند نیکوکاران را دوست دارد) (بقره/۱۹۵).
تفسیر این آیه چنین است که احسان بمعنی نفع رسانیدن به غیر است و با حسن و خوبی فرق دارد زیرا در حسن لازم نیست که خوبی به غیر برسد بلکه نفس فعل که نیکو باشد اطلاق حسن بر آن می شود اطلاق کرد. مثلا عذاب کفار و معاندین در روز قیامت یا استیفاء دین از مدیون یا اجراء حدود حسن است لکن احسان نیست محسنین به مقتصدین تفسیر شده و از این بیان معلوم می گردد که مجرد ایصال نفع به غیر احسان نیست بلکه فعل هم باید دارای حسن باشد، هم از جهت فاعل که قبح عقلی یا ذمّ شرعی نداشته باشد و هم از جهت قابل که محل قابلیت احسان داشته باشد(البیان فی تفسیر القرآن: ج ۲، ص ۳۶۲).
موضوع دیگری که در بحث خدمت رسانی اجتماعی میتوان برشمرد، رعایت حقوق همسایگان، پدر، مادر، یتیمان و … و باخبر بودن از حال آنها می باشد.
«و اعبدوا الله و لا تشرکوا به شیئا و بالوالدین إحسانا…» (و خدا را بپرستید! و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید! و به پدر و مادر، نیکی کنید…) (نساء/۳۶).
هر کس از فرمان خدا سرپیچی کند و به خاطر تکبر، از رعایت حقوق خویشاوندان، پدر و مادر، یتیمان، مسکینان، ابن السبیل و دوستان سر باز زند محبوب خدا و مورد لطف او نیست و هر کس که مشمول لطف او نباشد از هر خیر و سعادتی محروم است (تفسیر نمونه، ج ۱، ص ۴۰۱).
همچنین سیف از امام صادق (ع) روایت کرده است: روز رستاخیز در گرمای شدید چیزی مثل ابر آورده می شود و تا در بهشت بر سر مومن افکنده می گردد و او را داخل بهشت می کند، گفته می شود این نیکی به والدین و خویشان و مومنین است (کافی: ج ۲، ص ۱۵۸).
امام صادق (ع) می فرماید: «در روز قیامت چیزی مانند یک کلاف می آید و از پشت مومن او را به درون بهشت هل می دهد و گفته می شود این، همان نیکی است» (کافی: ج ۲، ص ۱۵۸)
همچنین می فرماید: با یکدیگر پیوند و ارتباط داشته باشید، به هم نیکی کنید و نسبت به هم مهربان باشید و همچنان که خداوند عزوجل به شما دستور داده برادرانی نیکوکار باشید (کافی: ج ۲۰، ص ۱۷۵).
نمونه دیگر از خدمت رسانی اجتماعی، موضوع عدالت اجتماعی بوده بطوری که برقراری عدالت اجتماعی و ادای حقوق مردم بزرگترین خدمتی است که همگان به تبعیت از امام علی (ع) می توانند برای همنوعان انجام دهند. خداوند سبحان، حقوق مردم را بر یکدیگر، یک طرفه وضع نکرده است بلکه این حقوق، متقابل است و هر کس از اجتماع بهره ای می برد و باید به همان نسبت، بار اجتماع را به دوش بگیرد.
« … و تعاونوا علی البر و التقوی…» : (او (همواره) در راه نیکی و پرهیزگاری با هم تعاون کنید) (مائده/۲).
پیامبر اکرم (ص) یکی از نشانه های عدالت را چنین می شناساند که انسان هر چه را برای خود نمی پسندد برای دیگران هم بد شمارد و هر چیزی را برای خود می پسندد برای دیگران هم دوست بدارد در این صورت در دادگری، عادل و در عدل، اهل قسط خواهد بود (تحف العقول عن آل الرسول (ص): ص ۱۴).
پس هر انسان باید در جامعه و زندگی خود نسبت به دیگران از محور عدالت نباید خارج شود، عدالت باعث می شود که در خدمت رسانی، ما جانب فرد و گروه خاصی را نگیریم و به صورت تساوی به آنان در جهت رفع نیازها و کمکهای درخواستی شان عمل نمائیم.
یکی دیگر از انواع خدمت رسانی اجتماعی از منظر قرآن و روایات، مسئله امر به معروف یا ارشاد به خوبی ها و فضایل و نهی از منکر یا انتقاد از زشتی ها و رذایل می باشد. این دو از مهم ترین وظایف مومنان و بارزترین ویژگی جامعه اسلامی است؛ زیرا خدای متعال می فرماید: «و لتکن منکم امه یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون» : (باید از میان شما، جمعی دعوت به نیکی، و امر به معروف و نهی از منکر کنند! و آنها همان رستگارانند) (آل عمران/۱۰۴).
در مورد اهمیت این موضوع امام محمد باقر (ع) می فرماید: امر به معروف و نهی از منکر، راه انبیاء و روش صاحلان و فریضه ای بزرگ است که سایر واجبات به آن قوام می یابد، راه ها امن می شوند، کسب و کارها حلال می گردند و حقوق مردم به آنها باز گردانده می شود و زمین آباد می شود(کافی: ج ۵، ص ۱۲۵).
گاهی خدمت رسانان، برطرف نمودن کدورت ها و اختلافات و اصلاح بین دیگران است در قرآن کریم آمده است: «إنّما المؤمنون إخوه فاصلحوا بین اخویکم و اتّقوا الله لعلّکم ترحمون» : (مؤمنان برادر یکدیگرند پس دو برادر خود را صلح و آشتی دهید و تقوی الهی پیشه کنید، باشد که مشمول رحمت او شوید) (حجرات/۱۰).
در احادیث، این موضوع از چنان اهمیتی برخوردار است که امیرالمؤمنین علی (ع) در بستر شهادت به فرزندان خود و همه مومنان فرمود: من از جدتان رسول خدا (ص) شنیدم که فرمود: اصلاح میان خودتان از عموم نمازها و روزه ها برتر است. (ترجمه نهج البلاغه: نامه ۴۷) مرحوم مجلسی به نقل از شیخ طوسی آورده است مراد نماز و روزه، مستحبی است (بحارالانوار: ج ۷۳، ص ۴۴).
رسول خدا (ص) می فرماید: «برترین صدقه، اصلاح میان مردم است» (کنزل العمال فی سنن الاقوال و الافعال: ج ۳، ص ۵۸).
انسان باید در امور عام المنفعه که نفع جمعی به دنبال دارد کوشا باشد و در حد توان خود به آن بپردازد. بدون تردید انجام این عمل (خدمت) برای شخص موجبات سعادت دنیا و آخرت خواهد شد. جامعه کنونی از کمبودهایی در زمینه احداث مسجد و جاده، ساخت ابنیه برای بی سرپرستان و … دست به گریبان بوده و می طلبد برای رفع این کمبودها، گام های مؤثری از سوی اشخاص توانمند و برخوردار و دارای استطاعت مالی بوده، برداشته شود.
اسلام به خدمات عام المنفعه اهمیت به سزایی داده است و از آنها به عنوان صدقات جاریه یاد کرده است. پیامبر اکرم (ص) فرمود: هفت کار است که اگر کسی انجام داد، بعد از مرگش نیز ثواب آنها را در نامه ی اعمالش می نویسند: کاشتن درخت، حفر چاه، احداث نهر آب، بنای مسجد، نوشتن قرآن، به ارث گذاشتن علم(مانند تالیف کتاب)، به جای گذاشتن فرزند صالحی که برای او استغفار کند. در جای دیگر ایشان فرمودند: وقتی انسان می میرد، عمل او قطع می شود (و پرونده عملش بسته می شود) مگر در سه مورد: صدقه جاری (کار نیکی که آثار آن باقی باشد)، علمی که دیگران از آن سود ببرند و فرزند شایسته و صالحی که برای او دعا کند (مواعظ العددیه، ص ۱۴۹).
روشن و مبرهن است که هر یک از این موارد بیان شده می تواند نوعی خدمت رسانی به مردم باشد که ارزش آنها به گونه ای است که تا باقی هستند و مردم از آنها بهره مند می شوند، به صاحب آن عمل نیز ثواب می رسد.
نویسنده: آمنه کولایی
