جایگاه مرجعیت تقلید در مکتب تشیّع، بلندترین پایگاه معنوی و عالیترین قله بلند علمی و اخلاقی است و نیز حساسترین مقام و منزلت در فقاهت و سلسله مراتب مقامات عالی دینی و اجتمای است، به دلیل این که سرنوشت دین و دنیای جامعه، به دست با کفایت آنان رقم میخورد.
از این رو مرجع تقلید از نظر جایگاه مردمی و نفوذ اجتماعی نه تنها برتر و بالاتر از پاپ اعظم است بلکه قابل مقایسه با آن نمیباشد. پاپ اعظم توسط مقامات روحانی مسیحیت کاردینالها و کشیشها انتخاب میشود ولی مرجعیت دینی توسط مردم مسلمان ودرواقع توسط مقلدین آن مرجع درکشوروسراسرجهان وهمچنین شاگردان اوگزینش میگردد.
سرنوشت دینی مردم به این است که مرجع تقلید، احکام الهی را با زحمت و قدرت علم و تخصص فقاهت و اجتهاد پویا استنباط نموده، به زبان ساده و بومی برخی از مسایل مبتلابه را در رساله عملیه منعکس میسازد تا مردم با مراجعه به آن، به تکالیف دینی خود عمل نمایند.
اما در مقدرات سیاسی و اجتماعی مردم نیز، مراجع تقلید بسیار اثر گذار بوده اند. در طول تاریخ، هر بحران و خطری که برای شیعه و مکتب آن پیش آمده و باعث ترس و یأس و افسردگی مسلمانان شده است، مهم ترین قدرتی که توانسته به کمک یاران، شاگردان و علمای بلاد، و عموم مقلدان وپیروان اومکتب تشیع و کشور اسلامی را از بحرانها و بن بستها نجات بخشد، مقام شامخ مرجعیت و رهبری آنان بوده است. شواهدی در تاریخ بر این مدعا دلالت دارد که به بعضی از آنها اشاره میشود:
- فتوای تحریم تنباکو از سوی میرزای شیرازی باعث شد که پایه های حکومت ناصرالدین شاه به لرزه در آید و هیبت و هیمنه حکومت مطلقه او درهم بشکند و زمینه را برای عالمان و روشنفکران دینی فراهم سازد تا وارد عرصه های تحولات سیاسی شده و به شهرری مهاجرت نمایند و نهضت مشروطه را بر پا ساخته و سرانجام به پیروزی برسانند گر چه مشروطیت به انحراف کشیده شد لکن در آن مقطع حساس، مفید و سازنده واقع گردید.
- در آزادی عراق از چنگال استعمار انگلیس، عالمان دین به رهبری مراجع عظام، نقش بسیار تعیین کنندهای داشتند. حتی برخی از عالمان مانند آیت الله سید محمد تقی خوانساری و آیت الله کاشانی در جنگ مسلحانه شخصا شرکت نموده و مجروح شدند ولی باعث تهییج و انتفاضهی عمومی مردم مسلمان عراق شدند که سرانجام قوای انگلیس ناگزیربه عقبنشینی بلکه به فراروادارشدند.
- نهضت روحانیت به رهبری امام امت و مرجع تقلید شیعه بود که به انقلاب کبیرایران منتهی گردید و سلطنت دو هزار و پانصد ساله ستم شاهی را ریشه کن ساخت و حکومت اسلامی را تاسیس نمود.
- حرکت مراجع تقلید پس از دستگیری امام راحل در بحبوحه نهضت و هجرت آنان به شهر ری و اعلام مرجعیت امام و تلگرافات مراجع نجف و بخصوص مرحوم آیتالله سید محمد شیرازی و تلگرافاتی که آن عالم روشنگر به سراسر جهان و مجامع بینالمللی و حقوق بشر فرستاد باعث گردید که امام امت شخصیت جهانی و بینالمللی پیدا کرده و از محاکمه و اعدام نجات پیدا کند.
- ورود غیر منتظره و باشکوه مرجع بزرگوار شیعه، آیت الله العظمی سیستانی ـ مد ظله العالی ـ در عراق پس ازمعالجه به نجف اشرف و زیارت مرقد امیرالمؤمنین (ع) درحساس ترین وخطیرترین موقعیت کشورعراق پس از چند سال به همراه عشایر غیور و مردم مسلمان عراق، موجب گردید که اولا حرمت بارگاه حضرت علی (ع) به وسیله نیروهای آمریکایی هتک نشده و از کشتار خونین مردم نجف و پناهجویان حریم قدس علوی جلوگیری به عمل آید و در ثانی مقتدا صدر و اعوانش که در حرم امیر المومنین سنگر گرفته در محاصره نیرو های آمریکایی قرار داشتند از لابلای مردم از حرم علوی بیرون بیایند و آسیبی بر آنها وارد نیاید و عراق وارد مرحله تازه از مبارزه شود.
نجات عراق از سقوط
یکی از مهمترین نقش مرجعیت در کشور عراق پس از خیانت فرماندهان و اغلب مسئولان عراقی که در انفجارات و کشتارهای نظامیان و مردم آن کشور دخالت داشتند و نقشه تجزیه و بلکه سقوط و اشغال عراق توسط داعش و عوامل خارجی و داخلی را که در سر می پروریدند، مرجعیت بپا خواست و حکم جهاد صادر کرد. وکشور عراق را از سقوط حتمی نجات بخشید.
داعش و اشغال عراق
هم اکنون که این سطور نگاشته میشود عوامل داعش نیمی از کشور عراق را در اشغال خود دارند و اگر حکم جهاد از سوی حضرت آیتالله العظمی سیستانی نبود امروز کشور عراق از دست رفته بود و شیعه، سنی و مخالفان داعش قتل عام میشدند البته خیانت عوامل حکومت عراق در حد استاندار و فرماندار و عقب نشینی خائنانه بعضی از نیروها در پیشروی مزدوران آمریکا، انگلیس، فرانسه و غیره موثر بود اما حکم مرجع تقلید جان تازه در کالبد ملت افسرده عراق دمید. عشایر غیور و جیش الشعبی و جوانان شیعه و سنی و نقشی که سردار رشید اسلام قاسم سلیمانی در سر و سامان دادن نیروهای عراقی ایفاد نمود و نیز عوامل دیگر باعث شد که عراق از دست نرود و باقی بماند.
تعبیرات کم سابقه و سازنده حضرت آیتالله العظمی سیستانی(دام ظله) بر این که سنیها نه تنها برادر بلکه جان من هستند و ما هیچگونه جدایی از برادرانمان نداریم واعلام بعضی ازعلمای اهل سنت ومذاهب دیگروایزدیهابراینکه آیت الله سیستانی مرجع همه اهل عراق میباشد روح برابری و برادری را در همه عراقیها زنده کرد نشان داد که در نظر مرجعیت، تمام مردم عراق یکسان هستند اعم از سنی، شعیه، مسیحی، کلیمی و….
این مرجع عالی قدر در حالی که بدون محافظ و خبر قبلی حرکت به نجف را آغاز کرده بود، با ارشادات اثرگذار خود، موجبات خروج نیروهای مسلح خودی و اجنبی از حرم مطهر و شهر نجف شد و با مطرح کردن عالیترین شعار سیاسی یعنی انتخابات آزاد و معقول با نظارت سازمان بین الملل، عملاً نشان داد که مراجع، نقش بسیار بارزی در سرنوشت سیاسی و اجتماعی مردم دارند.و میخواهند مردم سرنوشت خود را بدست گیرند مسئله حکومت فقیه در عراق مطرح نمی باشد بلکه حکومت مردم بر مردم و پارلمانی مورد نظر مرجعیت است.
مراجع همواره محل پناهگاه و تجمع مردم و اتحاد علمای رده بالا بودهاند و با همین پشتوانه توانستهاند از حمایت بی دریغ مردم و علما و حوزهها برخوردار باشند و کارهای بزرگی انجام دهند.
یکی از ویژگیهای مقام مرجعیت دراین استکه درانتخاب مرجع دینی ، زبان، نژاد، طایفه، ملیت، جناح وگروه خاصی مطرح نیست، بلکه همۀ مسلمانان پس از تحقق و احراز شرایط مرجعیت، او را به عنوان مرجع میپذیرند و از وی پیروی میکنند (خواه عرب باشد یا عجم، ترک باشد یا دیلم، افغانی باشد یا ایرانی، تاجیکی باشد یا روسی، در اروپا زندگی کند و یا درکانادا)، زیرا مردم آنان را نایبان عام امام عصر- عجل الله تعالی فرجه – و جانشینان پیامبراکرم(ص) میدانند و از رسالت بس سنگینی که دارند، آگاه میباشند.
شرایط فقیه و مرجع تقلید
جای تردید نیست که ((حوادث واقعۀ)) و رویدادهای تازه سیاسی اجتماعی وغیره از سو ائمه دین به فقهای بزرگ ومراجع تقلیدموکول شده است مرجع ایکه مشخصات و ویژگیهای آن در حدیث امام عسکری(ع) بیان گردیده است: «من کان من الفقها صائبا لنفسه وحافظا لدینه مخالفا لهواه مطیعاً لأمرمولاه فللعوام ان یقلدوه؛ فقیهی که مصونیت در برابر هوای نفسانی داشته باشد یعنی تالی تلو معصوم باشد وباتمام وجود حافظ دینش باشد نه مثل عابد منزوی وصعومه نشین باشد، بلکه باتمام قدرت دین خدا را از خطرات و جدا شدن از مردم حفظ نماید یعنی اگر در مقطعی بخواهند مردم را با شایعات و شبهات از دین جدا نمایند، مردانه و جانفشانانه قیام کند وبابیانات جذاب و صدور اعلامیه ها وروشنگری های آئین الهی را از بدعتها و تحریفها حفظ نماید مانند امام راحل که اسلام را مجدداً زنده کرد. مشخصه دیگر اینکه با هوای نفسانی قاطعانه به مخالفت برخیزد مانند علامه حلی که سؤال شد اگر موشی در چاه بیفتد، چند دلوآب باید کشیده شود تا پاک گردد؟ وی اول دستور داد تا چاه خانه اش را خالی کنند، سپس درمسند فتوا نشست.
امام راحل(ره) در بحبوحۀ مبارزه با شاه در پاسخ به سؤالی فرمودند: اعلام کنید که فلانی دولت جائر را مالک میداند هرگونه تجاوز به مال واموال حکومت جائر به منزله ی تجاوز به اموال ملت شمرده شود حرام میباشد ولی آیت الله خویی حکومت طاغوت را مالک نمیدانست اگرکارمندان گرفتار مخاطره نمیشدند میتوانستند اموال دولتی را تملک نمایند.
حضرت آیت الله سیستانی باپیامهای پی درپی و بموقع کارگزاران حکومت را به وظایفشان آشنا ساخته و میسازند وی نقش نظارتی داشت نه مداخله در حکومت عراق
قید(مطیعاً لامرمولاه)؛ یک مرجع در تمام شؤن زندگی باید مطیع خدا و رسول و ائمه معصومین باشد هرگز خارج از چهارچوب کتاب و سنت فتوا و حکم صادر نکند. پیغمبروار رفتار کند آنگونه که وحشی، قاتل حمزه عموی خود را که خون به قلب پیامبر نمود و شدیدا ناراحت بود ولی به حکم الاسلام یجبّ ما قبله، به قتل نرسانید بلکه او را بخشید و تنها فرمودند جلو چشم من ظاهر نشود؛ و حال آنکه اسلام آوردن وحشى از ترس بود نه از روی میل و اعتقاد و رسول اکرم میتوانست به همین بهانه او را به قتل برساند ولی هیهات از این که به ظواهر شرع عمل نکند. او مأمور به ظاهر بود نه باطن.
(فللعوام ان یقلدوه)؛ و مردم باید از چنین فقیه اعلم و مذهبی، در فروع دین تقلید نمایند. فقیهی که تحت تاثیر فرزندان و اطرافیان خود قرار نگرفته و مانند حضرت امام(ره) به آقا مصطفی و حاج احمد آقا اخطار نماید و اجازۀ دخالت در امور دولت را ندهد. فقیهی که از انتقاد استقبال نماید و زهد و بی رغبتی به ریاست و دنیا در زندگیاش محسوس باشد، از مدح و ستایش ناراحت شده و اظهار انزجار نماید و از مخالفان مؤمن وعالمانی که با نظرش موافق نیستند با رأفت و رحمت الهی برخورد نماید و از هواداران خویش انتقاد نماید به مانند امامان معصوم که با جاهلان، رفتار عادلانه داشتند و با مهر و محبت آنان را جذب مینمودند. اینگونه نباشد که بگوید چون مرا قبول نداری پس اسلام را قبول نداری. امام بزرگوار در برابر کسانی که میگفتند بازرگان با شما مخالف است فرمودند مگر من اصول دین هستم که اگرکسی مرا قبول نداشته باشد از اسلام خارج است. هم اکنون بسیاری ازمراجع، ولایت فقیه را به شکل مطلقه آن قبول ندارند و بعضاً شؤن ولایت را به منصب قضاوت، فتوا دادن و صدور حکم و امور حسبیه محدود میدانند البته حکومت فقیه را فقط در چهارچوب احکام شرعیه میپذیرنددرعین حال مورد احترام امام و کارگزاران دولت اسلامی بودند البته آنانی که قانون اساسی ایران در ایران و سایر بلاد را پذیرفتهاند ناگزیر باید به ولایت فقیه ملتزم باشند و به احکام سیاسی و اجتماعی گردن نهند.
بنابراین جای تردید نیست که «حوادث واقعۀ» شامل رویدادهای مهم سیاسی،اجتماعی اقتصادی ونظامی و فرهنگی می شود و تنهادر مسائل فرعی جدید و جزئی متمرکز نمی باشد ؛ بلکه بیشتر شامل بحرانها و رخدادهای مهم سیاسی، فتنههای اجتماعی و توفانهای اعتقادی میشود. به گونهای که اگر در این گونه حوادث به فقیه جامع الشرایط و عالم آگاه به زمان مراجعه نشود چه بسا ممکن است جامعه به گمراهی کشیده شود. و خسارات فراوانی ببارآید اگر مرجعیت عراق نبود و فتنه های سیاسی و اجتماعی و نظامی به این سادگی و علی وار برطرف نمیشد چه بسا ممکن بود خون ریزی و برادر کشی منتهی شود
به همین دلیل قرآن برای آموزش دین و پرورش فقیهان خطاب به مسلمانها تأکید آمیخته با توبیخ دارد و میفرماید: «وما کان المومنون لینفروا کافۀً فلو لا نفر من کل فرقۀ منهم طائفۀ لیفقهوا فی الدین و لینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم یحذرون[۱]؛
به مؤمنان نرسیده است که همگی به سوی جبههها و یا حوزههای علمیه بسیج شوند و ضرورتهای دیگر اجتماعی را رها نمایند، پس چرا نباید از هر طایفه و نژادی، گروهی برای تفقه در دین هجرت نمایند تا مسائل دینی را بیاموزند و به میان قوم و ملت خویش برگردند و با زبان قوم آنان را ارشاد و انذار نمایند که شاید پذیرا شوند».
مبلغان در واقع ازعوامل مرجعیت میباشند زیرا مرجع تقلید به تنهایی نمیتواندمسایل سیاسی حوادث اجتماعی واحکام دینی اعتقادی واخلاقی رابمردم ابلاغ نمایدوآنان راتشویق وتحریض برفعل یاترک آنان بنماید .
از اطلاق آیه بر میآید که تفقه در دین، اختصاصی به آموختن احکام دینی ندارد، بلکه باید در تمام مسائل دینی که عبارت است از عقاید، احکام، اخلاق، تفسیر و حدیث و علوم وابسته به آن مثل ادبیات و حدیث، درایه و فقه و اصول، نیز تخصص پیدا کنند وگرنه فقیه کامل وجامع شرایط نخواهند بود.
مضاف بر اینکه باید عالمانی بصیر و آگاه به حوادث زمان و علوم عصر و متعهد و ملتزم به مسائل دینی باشند وگرنه نمیتوانند رسالت ارشاد و انذار جامعه را بر دوش بکشند و به عنوان مقامی «مطاع» در جامعه نهادینه شده باشند، زیرا فاقد شیء معطی شیء نمیشود؛ بقول شاعر:
ذات نا یافته از هستی بخش کی تواند که شود هستی بخش
خشک ابری که بود زآب تهی کی شود بر صفت آب دهی
برخی از مراجع عظام برای مرجعیت دینی، عدالت، تقوا، شجاعت و زهد را نیز شرط لازم دانستهاند، و گفتهاند: عادلترین، با تقواترین و زاهدترین افراد پس از احراز اعلمیت به مقام مرجعیت دست پیدا میکند، که طبیعتاً سالیان متمادی چنین فقیهی متمرکز در مطالعه و تدریس در فقه و اصول و علم اخلاق و اعتقادات را میطلبد تا یک انسان، مجتهد جامع الشرایط شود.
نه هرکس ادعای مرجعیت کند، مرجع تقلید بالفعل است ونه آن که رساله ندارد، فقیه جامع الشرایط نیست. نه آن که رساله دارد براستی مرجع تقلید است بسا رسالهها که زودتر از موعد منتشر میشوند و کسی از آنها پیروی نمیکند و نباید پیروی کند بجز چند یار همدمی، برخی از آغاز کار در اندیشه مرجعیت هستند و از اول طلبگی ادای مرجعیت در میآورند. اینان صلاحیت اخلاقی ندارند. بعضی از مراجع به اصرار فضلا و علمای درجه یک حاضر شدند رساله بنویسند بعضی هنوز اساتیدشان که اعلمت ازآنها میباشندزندهاند، مرجعیت خود را اعلام و تبلیغ مینمایند. هرگز امام عصر به این عالمان ریاست طلب، عنایتی ندارد.استادمان مرحوم آیت الله آملی میفرمودند هر کس اعلم نباشد و رساله بدهد فاسق است.
به قول حافظ شیرازی:
نه هر که چهره برافروخت دلبری داند نه هر که آینه سازد، سکندری داند
نه هر که طرف کله کج نهاد و تند نشست کلاه داری و آیین سروری داند
هزار نکته باریک تر ز مو اینجا ست نه هر که سر بتراشد قلندری داند
مصداق اتم حوادث واقعه درعراق
با توجه به اینکه حوادث واقعه و خطیری بشکل های گوناگون درکشور عراق همواره رخ گشوده و میگشاید مرجعیت بیدار و زمان شناس آگاه درهر مقطع وحادثه ای سفارشات لازم راگوشزد می سازد حتی درایام اربعین سالارشهیدان که میلیونها عاشق بیقرار از اطراف جهان برای زیارت امام حسین مشرف می شوند به عراقیها دستورمی دهند ازدور زیارت کنند و صحنه را برای زایران خارجی واگذار نمایند در پاسخ به سوالات زایران دلباخته باکلمات شیرینی حکمت و فلسفه زیارت رابیان داشته و میفرماید
شایسته است مؤمنانی که خداوند توفیق شرکت در این زیارت شریف را به ایشان عنایت فرموده، توجه نمایند که خدای تبارک و تعالی از میان بندگان خویش، پیامبران و اوصیایی را برگزیده تا پیشوا و حجّت مردمان باشند و مردم از رهگذر تعالیم ایشان هدایت یابند و از اعمالشان تبعیت کنند. خداوند مؤمنان را از آن رو به زیارت مشاهد متبرکه ایشان تشویق نموده است که یادشاان جادوانه بماند و جایگاهشان اعتلا یابد، و چون آن بزرگواران نمونه اعلای بندگی خدای سبحان و مظهر جهاد در راه او و فداکاری برای دین استوارش بودهاند، این امر سبب به یاد آوردن خدای متعال و آموزهها و احکام او برای مردم میباشد.
بنابراین، از لوازم این زیارت آن است که زائر علاوه بر یادآوری جان فشانیهای امام حسین (ع) در راه خداوند متعال، تعالیم دین حنیف از جمله نماز، حجاب، اصلاح ذات البین، گذشت، بردباری و ادب و قوانین آمد و شد و دیگر مفاهیم پسندیده را رعایت نماید تا زیارتش گامی در مسیر تربیت نفس برای پذیرش این امور و تثبیت آثار آن تا زیارتهای بعدی باشد. چنین است که شرکت در این مراسم به منزله حضور در مجالس تعلیم و تربیت امام (ع) خواهد شد.
با اینکه این مرجع بزرگوار از نظر فکری درگیر بزرگترین جنگ داخلی درعراق می باشند با وجود این ازسایرمسایل اسلامی غفلت نمی کند بلکه در پیامی خطاب به سران عربستان هشدار می دهد تا از اعدام شیخ نمر پرهیز کنند
برادر شیخ نمر روحانی بارز شیعه در صفحه توییتر خود نوشته که ابتدای ماه صفر حضرت آیت الله العظمی سیستانی (دام ظله) در پیامی به سران عربستان از این کشور خواست اعدام شیخ نمر و دیگر زندانیان سیاسی را لغو کنند.
«شیخ مهدی الصمیدعی» مفتی اهل سنت عراق نیز اعلام کرده بود که در پی میانجی گری های او «سلمان بن عبدالعزیز» پادشاه عربستان از امضای حکم اعدام شیخ نمر دست کشیده است.اما علی رغم این وعده عربستان سعودی آن عالم بزرگوار را اعدام نمود که بلافاصله بامحکوم کردند.
حضرت آیت الله سیستانی مواجه شد
در پی اعدام شیخ نمر باقر النمر حضرت آیت الله العظمی سیستانی (دام ظله) مرجع عالیقدر شیعیان عراق با صدور بیانیه ای اعدام این روحانی شیعه را محکوم کرد و به خانواده وی و ساکنان قطیف تسلیت گفت.
در این بیانیه آمده است که در کمال تأسف خبر شهادت جمعی از برادران مومن مان از جمله شیخ نمر النمر را در این منطقه که خونهای پاک شان به ظلم و ناعادلانه ریخته شده است، دریافت کردیم.
این بیانیه میافزاید: ما این اقدام وحشیانه را محکوم میکنیم و به خانوادههای داغ دیده گان تسلیت میگوییم و از خداوند تعالی برای شهدا رحمت واسعه و برای خانواده هایشان صبر خواستاریم.
مفاسد اقتصادی حادثه دیگر
پیامدهای امنیتی فساد اداری و اقتصادی در عراق
چون فساد در عراق با وجود اینکه پدیدهای جدید نیست و بخشی از آن از گذشته بر جای مانده است، اما در شرایط جاری دولت العبادی را ملزم می کند که باید به مطالبات مردم جامه عمل بپوشاند. جامعه کنونی عراق با کاهش خدمات رفاهی، گسترش ناامنی در شهرهای عراق، فرار مغزها، افزایش اختلاف طبقاتی، نرخ بالای بیکاری، بازگشت عناصر حزب بعث سابق و گسترش رانتخواری مواجه است. گسترش فساد میتواند این مشکلات را شدت بخشد.
اعتراضهای مردمی در شهرهایی همچون بغداد، بصره، کربلا، نجف و… به دلیل فساد در دستگاههای دولتی، هر چند به صورت مسالمتآمیز صورت پذیرفته و مورد تایید مرجعیت است.
از همه بدتر فساد در قوه قضائیه است:
بخشی از قوه قضائیه عراق با اتهاماتی در خصوص دریافت رشوه از متهمین و زندانیان مواجه است. در همین ارتباط محمد فیصل، از اعضا انجمن حقوقی عراق با ارسال نامهای به حیدر العبادی، فساد در قوه قضائیه را تحت عنوان «نهنگ فساد» یادآوری کرد و خواستار پاکسازی این نهاد از افراد نالایق شده است.ریشه های فساد را در عوامل داخلی و عوامل خارجی می توان جستجو کرد.
فساد اقتصادی و اداری از آن حوادث واقعه مهمی است که باید مرجعیت دخالت کند.حضرت آیت الله العظمی سیستانی(دام ظله) مرجع تقلید شیعیان درباره اصلاحات اخیر حیدرالعبادی نخست وزیر عراق برای مبارزه با فساد هشدار داد و گفت: امروز اگر از طریق مبارزه خستگی ناپذیر با فساد و تحقق عدالت اجتماعی در سطوح مختلف، اصلاحات واقعی صورت نگیرد این احتمال میرود که اوضاع حاکم از قبل بدتر شده و چه بسا به تقسیم عراق و مانند ان کشیده شود.اهل فن می گویند فساد قضایی در فساد اقتصادی و اخلاقی و اجتماعی تاثیر بسزایی دارد.
[۱] توبه (۹) آیۀ ۱۲۲ .
