تحقیقات نشان داده که ۷۵% امور روزانه یک انسان صرف ارتباطات با دیگران می شود بنابراین ۷۵% موفقیت و شکست ما نیز در چگونگی روابط با دیگران تأمین می گردد از اینرو در دهه های اخیر توجه زیادی به بحث مهارت در روابط اجتماعی شده است و در روانشناسی مهندسی به « رفتار ارتباطی» تعبیر شده است.

از جانب دیگر میل به محبوبیت و برخورداری از پایگاه مردمی یک نیاز طبیعی در انسان است هم دوست داریم مورد احترام دیگران باشیم هم دیگران را دوست داریم، این میل در جوانی شکوفا می شود و توجه بیش از حد جوانان به این مقوله موجب شده که یکی از دغدغه های قشر جوان مقبولیت اجتماعی و نفوذ در دلها و ارتباط مؤثر با دیگران باشد چون می بینند عده بر دلها حاکم هستند از نفوذ و محبوبیت خاصی در جامعه برخوردارند.

مطمئنا افرادی را دیده ایم که روابط اجتماعی خوبی دارند، چهره شناس، زبان نرم و مؤدبانه، قلبی لبریز از محبت و عشق به دیگران، گروهی هم رفتاری پرخاشگرانه منافقانه فقط به خاطر منافع شخصی مایلند با دیگران مرتبط می گردند هر کس مالی و نفوذی و ریاستی دارد با آنها مرتبط یا به خاطر رسیدن به امیال شهوانی و انگیزه های حیوانی ارتباط نامشروع برقرار می کنند.

در علم روانشناسی و جامعه شناسی شاخه ای به عنوان ارتباطات اجتماعی پدید آمده است ارتباط مؤثر به معنای عبور از ارزشهای اخلاقی و هم رنگ شدن با جامعه به هر شکلی که باشد و یا با دیگران در عرصه های حق و باطل و سازگاری علی الاطلاق با خواسته ها و سنت های اجتماعی نمی باشد، بلکه ارتباط مؤثر از نظر اسلام در کادر ارزشها و به کمک ارزشها برای هدف های انسانی بر اساس محور حق است گاهی عصیان علیه سنت های اجتماعی لازم است شعر معروف، خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو سخن مطلوب نمی باشد چرا که محور کلیدی تربیت اجتماعی اصلاح رابطه با حضرت حق است که باعث اصلاح رابطه با دیگران است در حدیث آمده، من اصلح بینه و بین الله اصلح الله بینه و بین الناس من اصلح آخرته اصلح اله دیناه[۱]؛ بنابراین، انسان اصالتا به امر خدا و برای خدا در گام اولیه با بندگانش ارتباط برقرار می کند وگرنه قطع رابطه می کند بدیهی است رضایت خدا همیشه در ارتباط با دیگران نمی باشد غالبا مردم خیال می کنند که حسن خلق و لطف معاشرت که انسان همه را با خود دوست کند مطلوب است در صورتی که این عمل برای انسان هدفدار و مکتبی و کسی که فکر و ایده دارد و تنها بمنافع شخصی نمی اندیشد مقصد میسری نیست چرا که چنین انسانی گاهی صریح و قاطع است مگر آنکه منافق و دورو باشد.[۲] چون هدف تربیت و روابط اجتماعی از نظر ادیان توحیدی با نظر اندیشمندان علوم اجتماعی متمایز است زیرا مهمترین هدف علوم اجتماعی همسازی و همنوایی با ارزشهای حاکم در جامعه است که غالبا از سوی نظام سیاسی و قدرت حاکم، تزریق می شود.[۳]

ولی هدف تربیت اجتماعی از نظر اسلام همسازی در همه موارد نیست بلکه هدف غایی عبودیت و ادای وظیفه برای رسیدن به کمال بی نهایت است که می تواند سازگاری یا ناسازگاری را در پی داشته باشد آنچه مورد نظر اسلام است همخوانی ارزشهای اجتماعی با اهداف مکتبی است از اینرو هر جا سنت های اجتماعی، خرافی یا انحرافی است در برابر آنها ایستاده و مخالفت خود را به صراحت اعلام داشته و تن به سازش نمی دادند در نتیجه رابطه آنها با حاکمان و سنت گرایان تیره و تار می شد بلکه ایجاد تضاد می کرد مثل اصحاب کهف که مردانه در برابر عقاید شرک آلوده عوامل حاکم بر جامعه، ایستادند و از شرّ آنان به غار پناه بردند.[۴]

 انواع ارتباطات

ارتباطات انواعی دارد: ارتباط کلامی و غیرکلامی، بیان گفتار مهمترین وسیله و ابزار ارتباط انسانها با یکدیگر است قرآن پس از خلقت انسان در سوره الرحمن قدرت تعلیم بیان را گوشزد می کند چرا که شخصیت انسان در زیر زبان پنهان است المرء مخبودء تحت لسانه؛ ارتباط فرایندی است دو سویه یکی گوینده یکی شنونده آنکه خوش سخن باشد از دیگران کلام نیکویش مشخص است، علی (ع) می فرماید:  اجملو فی الخطاب سمعوا جمیل الجواب.[۵]

ما به این نکته توجه نداریم در صورتی گفتگوهای روزانه ما اگر با محاسبه باشد آهنگ تأثیر روانی و عاطفی دارد بر این اساس اسلام بر متانت در سخن و ادب در گفتار و زیبایی در کلام تأکید کرده است، و قل لعبادی یقولوا التی هی احسن؛ به بهترین وجه سخن بگویند سخن امام علی در مورد چگونگی تأثیر کلام ربّ کلام انفذ من سهام[۶] کلام درست نافذتر از نیزه و شمشیر است.

حتی اگر به صورت زخم زبان باشد                  آنچه زخم زبان کند با من

زخم شمشیر جان   ستان   فکند                  جراحات السنان لها التیام و ما جرح اللسان

مهارت های ارتباطی و عوامل مؤثر

۱-سلام کردن از مهارت های ارتباطی است سلام تحیت الهی است و سفارش کرده اند اگر کسی پیش از سلام شروع به سخن کرد پاسخ ندهید.[۷] پیامبر اکرم (ص) فرمود: آیا شما را به چیزی راهنمایی نکنم که اگر انجامش دهید محبوب یکدیگر خواهید شد، فرمود: سلام کردن را میان خودتان آشکار و رایج سازید. با مردم مبدأ آشنایی و باب سخن گشوده می شود و ترس می ریزد این مهارت ساده و بی هزینه است، برای مبارزه با کم رویی در روانشناسی آمده توصیه اول سلام در ثانی خوشرو و متبسم باشید[۸] امام علی (ع): لکل داخل دهشه فابدئوا بالسلام، هر تازه واردی در محیط نامأنوس حیرت زده می شود برای آرامش خاطر سخن را با سلام آغاز کند، سلام با صدای رسا مورد عنایت ائمه است.[۹] پیامبر به کودکان و زنان هم سلام می کردند.[۱۰]

۲- احوالپرسی کوتاه، که بیانگر اهمیت دادن به مخاطب است در بین احوالپرسی خودافشایی صورت می گیرد امروز روانشناسان یکی از راهبردهای رابطه با دیگران را خودافشایی می دانند. نام شغل محل اقامت یا درباره احساسات ذوق علاقه و نفرت باشد(حدیث زندگی) نباید دچار افراط شویم.

۳- صدای جذاب، تن صدا و لحن گیرا، و اقصد فی مشبک و اغضض من صوتک؛

دل بیارامد به گفتار صواب                                   آنچنان که تشنه آرامد به آب

۴- نگاه محبت آمیز ارتباط غیر کلام: بررسی ها نشان داده «در یک برخورد دو نفر معمولی یک سوم معانی اجتماعی از طریق مؤلفه های کلامی و دو سوّم باقی از طریق کانال غیر کلامی منتقل می شوند روانشناسان میان ارتباط غیر کلامی را زبان بدن می نامند. عشق، محبت، خصومت و نفرت، صداقت، دروغ، شادی از اینرو افراد به نحوه نگاه دیگران بسیار حساس هستند و گاهی با خشم توام است گاهی با محبت.

۵- آراستگی ظاهر: شاید تعجب کنید و بگویید آراستگی و توجه به ظاهر چه نسبتی با برقراری ارتباط دارد، یا بنی آدم خذو زینتکم عند کل مسجد…سیره پیغمبر این بود وقتی به ملاقات اصحاب می رفت لباس نظیف می پوشید.

۶- عمیقا شنونده بودن، گوش دادن به حرف دیگران، امام علی (ع): عوّد اذنک حسن الاستماع، قرآن می فرماید: یقولون هو اذن قل اذن خیر لکم؛

۷- ورود به دنیای دیگران: همدلی و همگامی: کارل راجرز، همدلی فرایندی است که متضمن حساس بودن نسبت به احساسات متغیر دیگر افراد و پیوند عاطفی با آنهاست.[۱۱]

همگامی راهی است برای اعتمادسازی، حضرت ابراهیم با همگامی هدایت را شروع کرد

۸- توجه مثبت بدون شرط: یکی از اصول و مهارت هایی که در برقراری ارتباط با دیگران نقش چشمگیری دارد توجه مثبت بدون شرط، طرف فردی ارزشمند است ولی اعمالش ناپسند. لوط: قال انی لعملکم من القالین[۱۲] من دشمن کردار شمایم.

امام علی (ع): ان الله یحب العبد و یبغض عمله[۱۳] خداوند بی فرهنگی را محکوم می کند، یا ایها الذین آمنوا لا ترفعوا اصواتکم فوق صوت النبی

مهرورزی، دوستی رابطه ها را استوارتر می سازد«اگر عقل و اندیشه در زندگی نقش چراغ راهنما دارد به مسیر و راه، روشنی می بخشد و راه را نشان می دهد عشق و محبت قلبی نیز نقش موتور محرک را دارد برنده است و زبان دل قوی تر از زبان عقل است.[۱۴] امام باقر (ع) اذا احب رجلا فاخبره؛ اگر کسی را دوست داری به او بگو.

 مدل های ارتباطی

در کتاب های علم ارتباطات مدل های مختلفی برای رابطه ها ذکر شده مهمترین آنها بقول هارولد لاسول چه کسی، چه می گوید، در چه کانالی، برای چه کسانی، و با چه تأثیری ارتباط برقرار می کند. در گذشته مدل ارتباطی ارسطو در فن خطابه سه گزاره بود ۱)گوینده ۲)گفتار ۳ مخاطب برای سامان دادن این سه عنصر تلاش فراوانی شده اکنون تا بیست مدل ارتباطی مطرح شده. دکتر مهدی محسنیان در کتاب ارتباط شناسی آنها را مطرح کرده که مدل جامع و کاملی است و با منابع دینی منطبق است.

عناصر ارتباط بدو قسم کلی: عناصر اصلی و فرعی تقسیم می شود عناصر اصلی فرستنده پیام در مدل ارتباطی (منبع معنا) یکی از عناصر اصلی فرستنده پیام Communicato کامیونکتو درباره آن با چند موضوع سر و کار پیدا می کنیم «در منبع معنا» درجه آن «تجلی معنا» سطح توان ارتباطی بعضی ها کانون علم و مطلب و تجربه هستند ولی توان ارتباطی آنها ضعیف است. عنصر دوم ارتباط گیرنده پیام که برای سطح توان ارتباطی، معنی متجلی شده را تفسیر و ارزیابی می کند و بر اساس تأثیرپذیری به ارسال می پردازد گیرنده پیام یا مخاطب بعد از تفسیر و ارزیابی معنای متجلی شده در ذهن خود، اخذ و برای گیرنده پیام می فرستد. وسیله ارتباط سومین عنصر، بخشی مربوط به فرستنده و بخشی به گیرنده پیام به عنوان رمزگزار گیرنده پیام رمزگشا نیازمند وسیله دریافت رمز است.

تبلیغ و ارتباطات در جهان امروز

یکی از مهمترین ابعاد وجود انسان ارتباط با دیگران است در عصر ما تغییرات شگرفی در کیفیت ارتباطات و تبادل اطلاعات رخ داده است انفجار اطلاعات و تبادل معلومات در ابعاد مختلف فردی و اجتماعی ما را ملزم می کند که ماهیت پیامدها و ظرفیت های آنها را بشناسیم و برای مواجهه آماده شویم. علم ارتباطات در جهان به خصوص در ایران سابقه زیادی ندارد و یکی از شاخه های نوپا و جوان علوم اجتماعی در جهان است این علم از جنگ دوم جهانی روبرشد و فربهی گذاشته.

عنصر اصلی در ارتباطات «فکر و اندیشه های انسان» بود چرا که فکر و اندیشه هویت انسان را تغییر می دهد

ای برادر تو همه اندیشه ای                        مابقی تو استخوان و ریشه ای

گر بود اندیشه ات گل گلشنی                   ور بود خاری تو هیمه گلخنی

تبلیغ و ارتباط از منظر لغت و اصطلاح

برای کلمه ارتباط در عربی واژه های «العلاقه الربط» و «الاتصال» آمده است و ارتباط را به تبادل الافکار والاراء و المعلومات من طریق الکلام الکتاب او الاشارات ترجمه کرده اند(فرهنگ محیط)

در لغتنامه دهخدا ارتباط به معنای ربط دادن بستن چیزی را با چیز دیگر و مواصلت کردن آمده است فرهنگ معین ارتباطات جمع ارتباط در فرهنگ انگلیسی کامیونکشن به معنای ارتباط وسایل ارتباط جمعی خطوط ارتباطی مبادله گزارش ابلاغیه وسیله نقل و انتقالات.

اهمیت ارتباطات در جهان معاصر

امروز ارتباط عبارت است از انتقال پیام از سوی فرستنده برای گیرنده مشروط بر اینکه در گیرنده به اصطلاح ایجاد معنای مشابه موردنظر فرستنده پیام باشد.

پس از اختراع وسایل الکترونیکی و ابزارهای برقی مسئله ارتباطات وارد عرصه جدید و موضوع مطالعات علمی قرار گرفت امروز برق، تصویر و حرکت از ابزارهایی هستند که بر ارتباطات سرعت و کیفیت بخشیده اند در گفتگوها و باصطلاح «چت کردن ها» تصویر گوینده مخاطب مبادله می شود این جاست که رشته علوم و ارتباطات در مجموع برای تبلیغات سیاسی اجتماعی، فرهنگی و اعتقادی و جنگ روانی، جنبه جهانی دارد.

با برق غذا پخته می شود و با هواپیما سریعا بمقصد می رسد تلگراف با برق به مقصد می رسد قرآن، الله نور السموات و الارض، ما یک سوره بنام نور داریم یعنی برق امروز ارتباط عامل اقناع مردم و در نتیجه تسلط بر جامعه است.

با استفاده از ابزارهای متنوع مادی و وسایل ارتباط جمعی برای برقراری ارتباط با مردم که هدف تبلیغات، است باعث شد که تبلیغات، حرفه ای و عملی شود امروز مبلغی که می خواهد در عرصه هدایت اجتماع گام بگذارد باید به چند عمل توجه کند. ۱- آشنایی با رموز کار ۲- آگاه به عوامل پنهان و آشکار ۳- باید کارشناس ارشد در تبلیغ و انتقال پیام و برقراری روابط با مخاطبان باشد.

امروز دنیای ما دنیای تبلیغات است جنگ گرم جای خود را به جنگ سرد داده است با توجه به تحولی که در ابزارها، شیوه ها و سبک ها به وجود آمده ما نمی توانیم چشم به روی تمام رموز و فعل و انفعالات اجتماعی بسته  و سنتی تبلیغات کنیم. عینا مثل این است که در شب تاریک و بارانی روی دیوار باریک راه برویم. در جنگ گرم قرآن می فرماید: واعدو الله ما استطعتم من قوه و من رباط الخیل، ما باید به سلاح مدرن دست پیدا کنیم و با دشمن بجنگیم نمی شود با مفاتیح به کسی حمله کرد (انصاری قمی در عبدالعظیم حسنی با مفاتیح با سرهنگی درگیر شد) هر میدانی ابزار کار مناسبی را می طلبد.

باید در تبلیغات از امکانات و ابزارهای جدید و ادبیات نوین استفاده کرد مبلغ در تبلیغ پیام چهار شرط لازم دارد ۱- قدرت و قوت ۲- غنای محتوا. فاما الربد فیذهب جفاء ،باداد وقال و تکفیر و تفسیق و توهین و ملامت کار به سامان نمی رسد ۳- ابلاغ صلاحیت فنی اخلاقی. ۴- استخدام وسایل و ابزار مدرن تبلیغ و ارتباط. ۵- متد و روش تبلیغ.

عامل اول محتوای پیام است که ما داریم اسلام و قرآن و سنت و فرهنگ غنی داریم ان هذا القرآن یهدی للتی هی اقوم به راسترین درست ترین راه و رسم دعوت می کند بی جهت نیست که همواره مبارزه می طلبد، قل ان کنتم فی ریب مما نزلناه علی عبدنا فأتو بسوره من مثله، یهدی به الله من اتبع رضوانه سبل السلام و یخرجهم من الظلمات الی نور، جرا الاسلام یعلوا و لا یعلی علیه، به خاطر قدرت. دوّم حسن ابلاغ صلاحیت علمی و اخلاقی مبلغ، من نصب نفسه للناس اماما فلیبدأ بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره و معلم نفسه و مؤدبها احق عن معلم الناس و مئود بهم، ذات نایافته از هستی بخش ۲- تبلیغ باید مجهز به اطلاعات فنی در فن تبلیغ، داشتن امانت در نقل قولها، راستگویی در انتقال پیام و اجتناب از دروغ و نقل خواب ها و افسانه ها و مطالب ضعیف و بی مدرک آشنایی با نیازها و دردها به خصوص طبقه جوان.

۳- آشنایی با زمان و مقتضیات زمان العالم بزمانه لا بهجم علیه اللوابس.

۴- عدم دخالت در رشته ای که تخصص ندارد مگر نقل قول از متخصص از کتاب معتبر به تناسب سخن

۵- سعه صدر و تحمل شنیدن عقیده مخالف، عصبانی نشدن از شنیدن دردها و شبهات ترجیح جنبه اجتماعی بر مسایل شخصی و کارهای پر سروصدا.

۶- تکیه بر حقایق اسلام و واقعیت های علمی نه باورهای مردم.

۷-اصلاح نقاط ضعف اعتقادی و فرهنگی نه استفاده از عقائد در جهت خلاف، مردم به امام زمان علیه السلام و راه دیدارش علاقه شدید دارند بگوید من با امام در ارتباط هستم یا با یکی از یاران امام

۸- تقدیم رضای خالق بر مخلوق و دین را در خدمت سرمایه داران و ظالمان قرار ندادن که توجیه دینی بودن سرمایه داران و ستمگران که هزاران درجه از ظالم بودن خطرناکتر است.

۹- تمیز بدعت ها از سنت ها.

۱۰- آشنایی با محیط تبلیغ و عوامل موجود باستقبال حوادث رفتن بدعت ها را از سنت ها شناختن.

۱۱- چیزی بگوید که مصلحت مردم باشد نه چیزی که مردم خوششان بیاید وگرنه مثل طبیبی است که نسخه را به اشتهای مریض می کشد نه مصلحت مریض.

۵- جنگ عقاید در گذشته بود ولی امروز به حکم پیشرفت علم و عقل تبلیغ نوعی مبارزه و شرکت در جنگ است نیازمند به جهت گیری مهارت صف بندی و تشکیلات و فرماندهی و انضباط دارد جنگ در فضاهای مجازی آشنایی و مهارت لازم دارد

۶- تحقق معنی و مفهوم تبلیغ در وجود مبلغ، پیام باید از منزل روح مبلغ عبور کرده باشد اول پیام از نظر منطقی و احساسی در اعماق روح گوینده رسیده باشد و آنگاه برای دیگران صادر شود نه مثل کالای بسته بندی شده بقول شاعر در سخن پنهان شدم چون بوی گل در برگ گل هر که می خواهد ببیند در سخن بیند مرا، آقای طالقانی فرمود یکی از عجائب امام راحل بهر این است که چه می گوید معتقد است الموعظه اذا اخرجت من القلب دخلت الی القلب و اذا خرجت من اللسان لم یتجاوز الآذان دخول در قلب اعتقاد نظری و عملی می خواهد سابقا بعضی از مبلغان حرفه ای لباس سیاه خود را بجای صاحب عزا آههای دردناک چون تبلیغ رساندن پیام به روح و عقل و دل مردم است تبلیغ ایصال به مطلوب نیست ابلاغ است ایصال به دست کسی را گرفتن به مقصد رساندن است. تولید علم است دوختن پارچه نو بهتر است از بازسازی که تأثیر معکوس دارد. امروز در جهان یکی از تأسیسات مهم حرفه ای مؤسسات تبلیغاتی است که داخل در باب معاملات مبلغ های کرایه ای و تبلیغات پولی بمیزان پول راست و دروغ بهم می بافند مثل روضه خوانهای حرفه ای یا کیسه کش های حمام های سابق هر کس پول کافی می داد به قد و قامت هر یک جدا جدا صلوات رمزی بود بر خوب کیسه کشیدن و گرنه فرق سر تا بکف پای محمد صلوات

عناصر ارتباطی

۱-محیط ارتباطی: ممکن است مبلغ کاستی نداشته باشد و مخاطبان علاقه مند باشند اما محیط تبلیغی بر اثر پرازیت ها و امواج معارض و سرو صداها  مانع تبلیغ باشد مگر اینکه خواسته معارضان را انجام دهد در این صورت تبلیغ صحیح صورت گرفته در زمان شاه ارتشی، غالبا از مبلغان روشن استقبال می گردد ولی عوامل معارض می گفتند چرا به شاه دعا نمی کنند چرا به مخالفان شاه حمله نمی کنند تبلیغ به تعطیلی کشیده می شود و ارتباط من مبلغ با مخاطب قطع می شد.

۲- محیط تبلیغی سخت اختلاف دارند و هر گروهی سازی دارد.

دوم وسایل ارتباطی مناسب نیست بلندگو خراب است صدا نمی رسد.

عامل سوم مبلغ و پیام رسان. عامل چهارم مشکل در مخاطب است، عامل پنجم پیام. در هر فراگرد ارتباطی این پنج عامل مؤثراند ۱- محیط * انتقال اطلاعات مذهبی نیست بلکه ایجاد حس مذهبی است در یک معنای دینی حس مذهبی رشد می کند فضاهای زیبایی و مکان ها، زیارتگاهها، اعتاب مقدسه، امام زاده ها به مرور حس مذهبی فرصت بی بدیلی است هیچ مذهبی به میزان روحانیت شیعه مکان و زمان مقدس ندارد، عاشورا، ماه رمضان، اربعین زمان و مکان های مقدس چون کربلا، نجف سامرا، کاظمین،بقیع و مشهد مقدس و امام زادگان قدرت انرژی و علیه انرژی دارد و فرد را در یک قرنطینه می برند آرام آرام برای حس مذهبی اماده می سازند به برکت اعیاد شهادت فاطمه(س) و ائمه اهل بیت فضای مناسب زیادی داریم.

۲- وسیله ارتباطی- شناخت درست، ارزیابی جدید نداریم هر پیامی با هر رسانه ای قابل ارائه نیست قالب مکتوب یا قالب منقول تفاوت دارد اگر متن مکتوب احتیاج به ویرایش دارد به خلاف منقول.

 . نهج البلاغه.[۱]

. جاذبه و دافعه علی ص ۱۲٫[۲]

. علی علاقه مند جامعه شناس آموزش و بررسی ص ۱۵/۱۴٫[۳]

. آیات ۹/۲۶٫[۴]

. غرر، ج ۱/۱۳۹٫[۵]

. سوره اسراء.[۶]

. سفینه البحار ج ۱/۶۴۵٫[۷]

. جوان، ج ۲/۲۰۷٫[۸]

. الکافی، ج ۲/۶۴۵٫[۹]

. بحار، ج ۷۳/۱۰٫[۱۰]

. ر.ک. روانشناسی مشاوره/۹۴٫[۱۱]

. شوا/۱۶۸٫[۱۲]

. نهج البلاغه /۱۵۴٫[۱۳]

. اخلاق و معاشرت/۲۳۹٫[۱۴]